TRAO ĐỔI CHẤT QUA MÀNG

Nghiên cứu quá trình trao đổi chất giữa tế bào và môi trường chính là nghiên cứu quá trình trao đổi chất qua màng tế bào, nói cách khác nghiên cứu tính thấm và sự vận chuyển các chất qua màng, Màng tế bào có thể cho nhiều chất thấm qua theo cả hai hướng: đi vào và đi ra. Như đã biết, tính thấm của màng tế bào là có chọn lọc. Bản chất màng tế bào là một màng bán thấm.

Các chất đi qua màng có thể là thụ động do các tác nhân lý hoá mà không cần đến năng lượng, hoặc có thể là tích cực nghĩa là cần có năng lượng; ngoài ra còn có kiểu vận chuyển thực bào và uống bào.

1. Sự vận chuyển thụ động
a. Tính thấm của màng - áp suất thẩm thấu
     Màng tế bào để cho nước qua màng: vào hoặc ra và luôn luôn giữ thế cân bằng đối với môi trường. Nghĩa là màng giữ cho tế bào có áp suất thẩm thấu cố định. Tính chất thẩm thấu đó của màng gọi là tính thấm (osmos). Như vậy, chính gradien áp suất thẩm thấu là một trong những động lực vận chuyển chất qua màng một cách thụ động.

Độ lớn của áp suất thẩm thấu phụ thuộc vào nồng độ các phân tử bé và ion.
Đứng về quan điểm sinh học, người ta chia các dung dịch thành 3 nhóm:

a) Dung dịch đẳng trương (isotonic): có áp suất thẩm thấu bằng áp suất thẩm thấu của tế bào.
Ví dụ: nếu ta cho tế bào thực vật vào dung dịch đẳng trương thì tế bào chất không thay đổi.

b) Dung dịch nhược trương (hypotonic): có áp suất thẩm thấu thấp hơn áp suất thẩm thấu của tế bào. 
Ví dụ: nếu cho tế bào thực vật vào dung dịch này thì nước sẽ đi vào tế bào, tế bào trương lên.

c) Dung dịch ưu trương (hypertonic): có áp suất thẩm thấu cao hơn áp suất thẩm thấu của tế bào. 
Ví dụ: nếu cho tế bào thực vật vào dung dịch này thì nước từ tế bào đi ra và làm cho tế bào teo lại, tế bào chất tách khỏi màng cellulose.

Như vậy áp suất thẩm thấu đóng vai trò quan trọng đối với hoạt động sống của tế bào. Trong thực nghiệm sinh lý, người ta dùng các dung dịch sinh lý có áp suất thẩm thấu bằng áp suất thẩm thấu của máu động vật, ví dụ như dung dịch ringe. Màng tế bào có tính thấm chọn lọc, nghĩa là màng để cho nước và các chất hoà tan trong nước đi qua nhiều hơn so với các chất khác. Vì vậy mà áp suất thẩm thấu được giữ ổn định nhờ có cơ chế điều hoà nồng độ các chất hoà tan trong nước ở trong tế bào.

Để so sánh tính thấm tương đối của các tế bào khác nhau đối với nước, người ta thường dùng hằng số thẩm thấu tính bằng thể tích nước đi qua một đơn vị diện tích của màng trong 1 đơn vị thời gian với sự sai khác áp suất thẩm thấu nội bào và ngoại bào bằng 1. Hằng số thẩm thấu có thể tính bằng công thức:

hằng số thẩm thấu


Hằng số thẩm thấu thường được biểu diễn bằng số µm3 nước chui qua µm2 màng tế bào trong thời gian 1 phút dưới tác dụng của hiệu số áp suất 1 atm.

Các loại tế bào khác nhau có tính thấm khác nhau phụ thuộc vào tính chất của môi trường mà chúng thích nghi. Ví dụ: hằng số thẩm thấu của amip là 0,026; của hồng cầu là 3,0. Như vậy, tính thẩm thấu của hồng cầu đối với nước gấp 100 lần đối với amip. Qua đây cho ta thấy rõ ý nghĩa của sinh vật thích nghi với môi trường. Các sinh vật sống trong nước ngọt có sự khác biệt rất lớn giữa nồng độ của môi trường bên trong và bên ngoài tế bào. Vì vậy, chúng phải hạn chế sự xâm nhập của nước vào bên trong tế bào, bằng cách có hằng số thẩm thấu rất nhỏ. Nếu không, chúng phải tiêu phí năng lượng dùng để tống nước ra khỏi tế bào, hoặc thể tích tế bào phải thay đổi phụ thuộc vào sự thay đổi áp suất thẩm thấu của môi trường. Ví dụ như trứng cầu gai hoạt động giống như một thẩm thấu kế, nghĩa là thể tích trứng cầu gai thay đổi tùy theo sự thay đổi của áp suất thẩm thấu của môi trường.

Tính thẩm thấu còn thay đổi tùy theo trạng thái sinh lý của tế bào. Ta trở lại ví dụ trứng cầu gai: khi thụ tinh tính thẩm thấu tăng lên từ 2,3 - 4 lần và sau khi đã hoàn thành sự phân chia tế bào tính thẩm thấu trở lại mức cũ.
- Đối với động vật bậc cao, áp suất thẩm thấu trong cơ thể được điều hòa chủ yếu do thận và áp suất thẩm thấu của dịch mô gần bằng áp suất thẩm thấu của dịch nội bào.
- Đối với thực vật, áp suất thẩm thấu của dịch nội bào cao hơn so với môi trường ngoài, nhưng tế bào không bị vỡ tung vì tế bào có màng cellulose bao bọc; nhờ áp suất thẩm thấu nội bào tăng mà làm cho sức trương của tế bào thực vật ổn định.

b. Sự khuếch tán - gradien nồng độ
Như ta đã biết, ngoài nước ra có rất nhiều chất khác nhau có thể chui qua màng, vào hoặc ra theo hiện tượng khuếch tán dưới tác dụng của gradien nồng độ. Khi trộn lẫn hai dung dịch có nồng độ khác nhau sẽ xảy ra quá trình vận chuyển của các phân tử từ nồng độ cao xuống nồng thấp, gọi là khuếch tán. Nếu sai khác nồng độ giữa hai dung dịch càng lớn (gradien nồng độ) thì khuếch tán xảy ra càng nhanh.

Màng tế bào - màng lipoprotide - có ảnh hưởng lớn đến qúa trình khuyếch tán các chất qua màng. Theo quan điểm hiện đại về cấu trúc phân tử của màng tế bào (lớp lipid ở giữa, hai lớp prôtêin ở ngoài và trong) thì sự khác nhau về tính thấm của màng đối với các phân tử là phụ thuộc vào tính ưa nước và ưa lipid của các phân tử. Tốc độ vận chuyển của các chất phụ thuộc vào tính hòa tan của chúng trong lipid và phụ thuộc vào phân tử chất đó. Chất có độ hòa tan càng cao chui qua màng càng nhanh và khi hai chất có độ hoà tan bằng nhau thì chất có phân tử lớn hơn thấm qua chậm hơn. Ngày nay, người ta thấy rằng tốc độ vận chuyển của các chất qua màng lipôprôtêin là tùy thuộc vào bản chất của các phân tử đó. Các phân tử ưa lipid sau khi đi qua lớp prôtêin ngoài sẽ hòa tan vào lớp lipid và đi qua màng dễ dàng. Đối với các phân tử ưa nước thì ngược lại, chúng sẽ bị “lôi cuốn” bởi các nhóm phân cực của lớp lipid và chui qua lớp đó, nhưng lại vấp phải sức cản của lớp lipid không phân cực. Giả thuyết này giúp ta giải thích được tại sao các chất ưa lipid lại dễ dàng xâm nhập vào tế bào, còn các chất ưa nước, phân cực lại khó đi qua màng tế bào.

c. Nồng độ các ion và điện thế màng

Trong dịch nội bào cũng như ngoại bào, các phân tử tồn tại dưới dạng các ion. Đặc tính của màng là thấm có chọn lọc, nên nồng  độ ion  ở trong và ngoài màng khác nhau. Đa số tế bào nồng  độ K+ ở nội bào cao hơn ngoại bào, trái lại Na+ và Cl- thì  ở ngoại bào có nồng  độ cao hơn nội bào. Do sự chênh lệch nồng độ các ion mà bảo tồn một hiệu số điện thế giữa bề mặt bên trong và bên ngoài của màng - gọi là điện thế màng hay còn gọi là cân bằng Donan (hình 13.1).
Sự chênh lệch nồng độ các chất qua màng tế bào

Như vậy, điện thế màng phụ thuộc chủ yếu vào tính chất và độ thẩm thấu chọn lọc của màng, vào kích thước, điện tích và tính hoạt động của các ion trong hệ. Để hiểu rõ hơn, ta xét các trường hợp xảy ra khi ta nhúng 1 màng xốp vào dung dịch có nồng độ khác nhau.
 
 Trường hợp 1: giả sử các lỗ trong màng rất nhỏ, chỉ thấm các phân tử nước, ngoài ra không thấm bất kỳ một loại ion chất hòa ta  nào trong hệ (hình 13.2). 
sự chênh lêch nông độ ion

Như vậy, trong trường hợp này không có khả năng di chuyển qua màng và trong hệ sẽ không xuất hiện điện thế khuyếch tán. Nếu nồng độ muối ở hai phía của màng khác nhau thì nư c sẽ thấm từ nơi có nồng độ thấp sang nơi có nồng độ muối cao hơn. 

Hình 13.2. Sơ đồ màng bán thấm chỉ cho nước thấm qua Dòng nước thấm này có thể tạo nên thế hiệu điện động. Thế hiệu điện động sẽ phụ thuộc vào điện tích tĩnh trên thành các lỗ của màng và vào tốc độ của dòng nước.
- Trường hợp 2: cho rằng các lỗ trong màng bán thấm có kích thước lớn hơn, nên có khả năng thấm tất cả các ion có kích thước vừa phải, nhưng không cho các hạt keo loại, phân tử hữu cơ (prôtêin) R+ xuyên qua.
Như vậy, trong hệ sẽ xuất hiện điện thế khuyếch tán và giá trị điện thế sẽ phụ thuộc vào tính hoạt động của các ion trong lỗ và nồng độ ion ở hai phía của màng. Hệ thống này không nằm ở trạng thái dừng, mà chỉ dần dần tiến đến trạng thái đó, nếu nồng độ các ion không được duy trì bởi một quá trình tích cực nào. Sự có mặt của các hạt keo (R+) ở một phía của màng sẽ ảnh hưởng đến sự phân bố cuối cùng của các ion nhỏ;  ở điều kiện nhất định hệ sẽ đạt được trạng thái gọi là trạng thái cân bằng Donan. Trong ví dụ trên, ban đầu sự phân bố các ion ở hai phía màng không đều nhau, Na+ khuếch tán từ phải sang trái và do lực tĩnh điện, nó kéo luôn cả Cl- sang, trong khi đó, Cl- chuyển  động ngược chiều gradien, nồng độ ngày càng lớn.

Quá trình này sẽ tiến triển cho tới khi gradien nồng độ được cân bằng bởi lực ngược chiều - lực bắt Cl-
 quay trở lại từ trái sang phải. Hai hệ này sẽ cân bằng với nhau và tỷ số nồng độ Na+ và Cl- ở hai phía của màng đạt giá trị:
Trong điều kiện này hệ ở trạng thái cân bằng (cân bằng Donan). Tuy vậy, áp suất thẩm thấu chung bây giờ ở phía trái cao hơn phía phải và các phân tử nước có xu hướng chuyển từ phải sang trái theo gradien. Song, gradien này lại được cân bằng bởi áp suất thủy tinh trong bình trái. Áp suất này bằng sự chênh lệch áp suất thẩm thấu ở hai phía của màng. Khi hệ ở trạng thái cân bằng, các ion Na+ vẫn có xu hướng chuyển từ phải sang trái, nhưng chiều hướng đó lại được cân bằng bởi chiều hướng ngược lại của ion Cl- (từ trái sang phải). Sự di chuyển này sẽ không xảy ra vì chúng bị ngăn cản bởi thế hiệu điện tĩnh ở hai phía của màng (gọi là điện thế màng). Điện thế màng được hình thành chính là do sự phân bố không đồng đều của các ion ở trạng thái cân bằng và có giá trị là:


Trường hợp 3: khi màng có tính t ấm chọn lọc. Giả sử màng có các lỗ nhỏ và chỉ có khả năng thấm hạt lớn nhất là K+  đã  được hydrad hóa và không có khả năng thấm Na+ cũng  đã  được hydrad hóa (có kích thước gấp rưỡi K+).

Ngoài ra, thành của các lỗ trên màng  ó điện tích âm cố định cho nên chỉ các ion + mới có khả năng xuyên qua (hình 13.4).

Nếu hai phía màng chứa hỗn hợp muối khác nhau thì K+ có khả năng xuyên qua màng. Song, K+ trên thực tế không di chuyển được qua màng. Vì nếu K+ chuyển từ phải sang trái thì lập tức sẽ xuất hiện lực điện tĩnh ngăn cản quá trình đó. Muối NaCl ở đây giữ vai trò duy trì áp suất thẩm thấu. Trạng thái cân bằng của hệ sẽ đặc trưng bởi giá trị điện thế màng:
Trong tế bào hoạt  động của màng giống màng chọn lọc ở trên. Nghĩa là chỉ cho K+ đi qua mà không cho Na+ đi qua (hình 13.5).


Thực tế người ta  đo  được nồng  ộ của K+  ở bên trong tế bào cơ hoặc tế  bào thần kinh cao hơn [K+] dịch tế bào từ 20 đến 30 lần. Ở điều kiện cân bằng, Donan  đo  được  điện thế màng từ 70 - 90mV. Thay  đổi tùy nhiệt  độ môi trường, tùy [Cl-] trong hệ.
Ý nghĩa sinh lý của sự khác nhau của các ion giữa tế bào và môi trường là nhờ có điều kiện cân bằng Donan mà tế bào có thể duy trì cho sự trao đổi các anion hữu cơ quan trọng (ví dụ: ATP, phosphoryl hóa đường...) mà không cần tăng áp suất thẩm thấu của tế bào; điều đó sẽ đưa đến sự phá vỡ cân bằng thẩm thấu giữa tế bào và môi trường, nếu như có một ion tồn tại mãi ở trong thì phải có một ion khác thường xuyên giữ bên ngoài.


Trong tế bào thì ion Na+ làm nhiệm vụ  đó. Tại sao? Vì kích thước của Na+ lớn không qua được lỗ của màng. Nó chỉ được chuyển qua màng nhờ năng lượng và thực hiện bằng cách bơm.  

2. Sự vận chuyển tích cực (hoạt tải qua màng)

 Cả 3 lực tham gia vào quá trình vận chuyển thụ động các chất qua màng có thể hoạt động riêng rẽ hoặc cùng phối hợp với nhau theo gradien áp suất thẩm thấu, gradien điện thế và gradien nồng độ. Tuy nhiên, sự vận chuyển đó luôn luôn theo hướng “đi xuống” và màng tế bào là vật ngăn cách mà không hề phụ thuộc vào lực nào là động lực chính gây nên chuyển động đó. Nhưng trong thực tế tế bào học, người ta còn được biết không ít hiện tượng quan trọng mà không thể dùng một trong ba lực trên để giải thích sự vận chuyển của các chất qua màng.

Trong các trường hợp này sự vận chuyển lại theo hướng “đi lên”, tức là chống lại các lực gây nên sự vận chuyển thụ động và đòi hỏi cần có năng lượng. Quá trình như vậy gọi là sự vận chuyển tích cực hay hoạt tải. Nghĩa là muốn cho các phân tử hay ion đi qua màng thì cần phải tốn công, cần năng lượng. Nguồn năng lượng cần thiết đó chính là ATP mà phần lớn được hình thành do quá trình oxy-photphoryl hóa ở trong ty thể. Cũng chính vì vậy mà sự vận chuyển tích cực có liên quan đến sự hô hấp tế bào. Trong quá trình vận chuyển tích cực các phân tử phải chống lại gradien nồng độ, còn vận chuyển tích cực các ion thì phải chống lại gradien điện hoá. Ví dụ: để giữ cho [Na+] ở bên trong tế bào luôn luôn thấp thì tế bào phải thải bỏ Na+ ngược với gradien nồng độ, ngoài ra sự thải bỏ Na+ này cũng cần phải chống lại cả gradien điện hóa vì bên trong màng tích điện âm, ngoài màng tích điện dương.

 a. Sự vận chuyển tích cực các ion 

Các bơm của màng (membrane pumps)
 Sự vận chuyển tích cực các ion đóng vai trò rất quan trọng trong việc giữ nồng độ tương ứng của các anion và các cation, cũng như các ion khác cần cho sự hoạt động sống của tế bào. Các ion còn cần thiết để thực hiện hàng loạt các phản ứng enzyme, cũng như để điều hòa sự trao đổi nước giữa tế bào và môi trường ngoại bào. Như vậy, tế bào luôn luôn ở trạng thái áp suất thẩm thấu cố định, mặc dầu có nhiều phân tử lớn trong thành phần tế bào chất và chúng đều không có khả năng đi ra khỏi tế bào vào môi trường chung quanh hoặc ngược lại.

 Các K+ tích lũy trong tế bào được vận chuyển qua màng chống lại gradien nồng độ. Người ta cho rằng quá trình đó xảy ra nhờ cơ chế “bơm” hoạt động với sự tiêu phí năng lượng. Sự vận chuyển Na+ cũng do “bơm Na+”.

Nói chung, nguyên tắc vận chuyển ion bằng “cơ chế bơm” là nguyên tắc chung cho tất cả các ion khác nhau. Thực ra, khái niệm “bơm ion” chưa giải thích được cơ chế hoạt tải của các chất qua màng có thể thực hiện được là nhờ có năng lượng tiêu phí để chống lại gradien điện hóa.

Người ta đã tính được rằng 10% năng lượng của quá trình trao đổi chất của cơ ếch ở trạng thái tĩnh bị tiêu phí cho sự vận chuyển Na+ và khi có kích thích để tăng cường vận chuyển Na+ thì chỉ số đó đạt tới 50%. Người ta có thể quan sát được sự vận chuyển các ion Na+ ở da ếch in vivo và in vitro, các bóng đái cóc, các tế bào tiết, trong tế bào tuyến nước bọt, tuyến mồ hôi và đặc biệt trong tế bào tiết của tuyến dạ dày... Sự vận chuyển tích cực các ion cũng có vai trò quan trọng đối với màng của các tế bào có chức năng cảm ứng (tế bào cơ, nơron... ), ở đây điện thế hoạt động, sản sinh ra các xung điện trực tiếp có liên quan đến sự vận chuyển các ion Na+,K+ và Cl- (hình 13.6).


Bơm natri - kali Hệ thống vận chuyển tích cực nhờ ATP. Mỗi phân tử ATP dùng cho sự di chuyển của 3 ion Na+ ra ngoài màng và 2 ion K+được bơm vào trong.

Sự đồng chuyển (cotransport)

 Trong tế bào luôn có sự phối hợp vận chuyển cùng một lúc 2 chất, trong đó, quan trọng nhất là đưa glucose vào tế bào. Nồng độ Na+ bên ngoài cao gấp 11 lần, tạo thuận lợi về áp suất để một số chất có thể đi vào bên trong, nhờ đó, chúng kéo theo glucose cùng qua kênh để vào tế bào. Như vậy năng lượng tự do của Na+ được sử dụng để khắc phụcnồng độ nhỏ bất lợi của glucose. Tốc độ vận chuyển của Na+ và glucose quá lớn so với sự giải thích về chênh lệch nồng độ. Ngoài ra, bên trong và bên ngoài tế bào còn có thang điện hoá học (electrochemical gradient) xuất hiện do bên trong có nhiều ion điện âm còn bên ngoài có nhiều ion điện dương (hình 13.7).

 Còn có một kiểu điều hoà sự đi vào của các chất là sự hình thành các chất phức hợp của tế bào. Ví dụ khi glucose vào nhanh thì chúng sẽ kết hợp với một số chất để hình thành phức chất mới. Lúc đó nồng độ glucose tự do sẽ giảm để khỏi cản trở sự xâm nhập tiếp tục của glucose.

b. Cơ chế của vận chuyển ion và giả thuyết về cấu trúc lỗ của màng tế bào 

 Cơ chế của vận chuyển ion

Ngày nay, người ta cho rằng cơ chế phân tử tham gia vào sự vận chuyển các ion là có ở chính trong màng của tế bào. Điều đó được chứng minh bằng các dẫn liệu sau: Các hồng cầu bị tiêu huyết hoàn toàn mất hết dịch chứa ở trong cơ thể hấp thụ lại được các dung dịch tương ứng có chứa các ion và ATP và sự vận chuyển Na+ và K+ xảy ra giống như trong hồng cầu lúc đầu. Từ sợi trục (axon) khổng lồ của mực (φ = 0,5mm), người ta tách hết các chất chứa ở trong và bơm đầy vào sợi các dung dịch có các chất điện ly khác nhau.

Trong mô hình này chỉ còn lớp màng cảm ứng còn chất chứa đã lấy hết, ta vẫn quan sát thấy hiện tượng vận chuyển ion chống lại gradien nồng độ và có thể ghi được điện thế tĩnh và cả điện thế động với sự dẫn truyền xung động. Qua đây, chứng tỏ rằng yếu tố vận chuyển ion qua màng phải có trong cấu trúc màng.

Giả thiết về cấu trúc lỗ của màng tế bào

 Nhờ phương pháp nguyên tử đánh dấu, người ta đã chứng minh được rằng sự xâm nhập của các ion vào tế bào không phải luôn luôn có kèm theo hiện tượng thẩm thấu. Do đó mà có giả thiết cho rằng màng tế bào tồn tại các lỗ có tích điện và nhờ các lỗ này mà sự trao đổi ion có thể thực hiện được.

Theo giả thuyết này thì trong màng tế bào, bên cạnh các lỗ không tích điện, còn có thể có các lỗ mang điện âm hoặc điện dương. Có lẽ các lỗ này được tạo thành chính là do các phân tử prôtêin và một phần là các lipid ưa nước, trong đó, chúng có thể liên kết với Na+ và các phân tử phân cực. Dấu điện tích của các lỗ chứa đầy nước này được xác định bằng tỷ lệ số điện tích dương (ví dụ nhóm anion) và tích điện âm (ví dụ nhóm cacboxin).

 Thời gian gần đây, giả thuyết về cấu trúc lỗ của màng tế bào đã được xác minh bởi nhiều thí nghiệm với các phân tử không tích điện, không hòa tan trong pha lipid (ure, focmanit, glyxerin...). Tốc độ vận chuyển của các chất đó tùy thuộc vào kích thước phân tử và vào điện tích chứa các lỗ trên bề mặt màng.

Người ta đã xác định đường kính của lỗ ở các màng sinh học khác nhau, kích thước của lỗ thay đổi từ 3,5 - 8Å. Diện tích chung quanh của lỗ ở hồng cầu chiếm chừng 0,06% bề mặt tế bào. Điều đó chứng tỏ rằng chỉ có một phần nhỏ bề mặt tham gia vào sự trao đổi ion mà thôi.

 c. Sự vận chuyển chất nhờ hệ thống permease

 Kích thước bé của các lỗ trên màng chỉ cho các phân tử bé đi qua, còn các phân tử lớn rất cần thiết cho hoạt động sống của tế bào không đi qua được. Như vậy, đối với phân tử lớn phải có cơ chế vận chuyển khác cơ chế vận chuyển hóa học. Trên thí nghiệm đối với tế bào của E.coli cho thấy galactose được chuyển vào tế bào nhờ hệ thống β - galactose - permease. Hệ thống này được xác định bởi các gen trong tế bào và đó là hệ thống enzyme đã được phân hóa để vận chuyển chất qua màng tế bào và chứa trong thành phần của màng. Sự xâm nhập của các acid amin vào tế bào chắc chắn cũng do các permease đặc biệt điều chỉnh (permease về bản chất không phải là enzyme, mà là loại prôtêin có khả năng vận chuyển các chất vào tế bào) (hình 13.8).

 d. Sự vận chuyển các chất bằng hình thức thực bào, ẩm bào và xuất bào

 Trong những điều kiện xác định, các chất có phân tử lớn như một số prôtêin, các tiểu thể, các khối chất rắn và lỏng đều có thể xâm nhập vào tế bào… Sự vận chuyển các phân tử lớn, các phân tử chất rắn và lỏng có liên quan đến hoạt tính của màng - liên quan đó là hiện tượng thực bào, uống bào và xuất bào. Đây cũng là phương thức vận chuyển tích cực đối với các chất rắn và lỏng qua màng. Hình thức vận chuyển này trong nhiều trường hợp xảy ra thường xuyên hơn và có ý nghĩa không kém phần quan trọng so với các hình thức đã trình bày. Chúng được quan sát thấy trong các loại tế bào xác định hoặc chỉ trong thời kỳ xác định của đời sống tế bào.

 Hiện tượng thực bào (phagocytosis)

 Trong thực tế đời sống của tế bào, chúng ta thấy một số trường hợp tế bào có khả năng hấp thụ được những phần tử chất rắn lớn mà ta có thể quan sát được dưới kính hiển vi thường do sự thay đổi về hình dạng của màng tạo nên. Quá trình đó được gọi là sự thực bào, được I.Mestnhicov mô tả lần đầu tiên. Quá trình thực bào diễn ra như sau: hiện tượng thực bào thường được quan sát thấy phổ biến ở động vật nguyên sinh như amip, trùng roi… và tế bào động vật có vú.

 Ở động vật đa bào bậc cao, chức năng thực bào là do các tế bào bạch cầu, các tế bào khác có nguồn gốc trung bì như mô bào của mô liên kết, tế bào liên vùng của cơ quan tạo máu, các tế bào nội mô của gan, của tuyến trên thận và tuyến yên đảm nhiệm. Về chức năng của quá trình thực bào biểu hiện khá đa dạng:

 - Quá trình thực bào không chỉ là phương thức dinh dưỡng mà còn đóng vai trò quan trọng trong sự miễn dịch của cơ thể, nghĩa là bảo vệ cơ thể chống lại các vật lạ, vi khuẩn, các tế bào keo loại... xâm nhập vào tế bào (phổ biến ở động vật có vú và người).

 - Hiện tượng thực bào còn đóng vai trò quan trọng trong quá trình tiết các chất của tế bào. Ví dụ như tế bào tiết, người ta quan sát thấy hiện tượng “thực bào lộn ngược” là phương thức vận chuyển chất tiết đi qua màng ra khỏi tế bào, đây được gọi là hiện tượng xuất bào (exocytosis).

 - Hiện tượng thực bào có vai trò quan trọng trong sự tiêu hủy các mô hoặc các phần cơ quan, ví dụ như sự rụng đuôi của nòng nọc, sự tiêu hủy hồng cầu trong tỳ.

 - Hiện tượng thực bào còn có ý nghĩa đặc biệt trong các trạng thái bệnh lý và đó là cơ chế bảo vệ chung của tế bào đối với cơ thể.

 Hiện tượng ẩm bào (pinocytosis)
 Các chất lỏng cũng có thể xâm nhập vào tế bào ở dạng bong bóng. Hiện tượng này được gọi là hiện tượng ẩm bào, được Lewis nghiên cứu đầu tiên. Hiện tượng ẩm bào được quan sát thấy ở hầu hết tế bào thực vật và động vật.

 Trong quá trình hình thành các bóng ẩm bào có sự tham gia tích cực của màng tế bào và sự hình thành bao bóng ẩm bào là do màng tế bào hình thành nên. Những nghiên cứu bằng kỹ thuật hiển vi điện tử đã chứng minh rằng các giọt chất lỏng được hấp thụ bởi tế bào có bao một lớp thành ở ngoài là do 1 phần của màng tế bào tạo nên.

 Hiện tượng ẩm bào xảy ra giống mô hình thực bào: đầu tiên các giọt chất lỏng được hấp thụ vào bề mặt màng tế bào. Ở phần màng tế bào đó xảy ra sự thay đổi về sức căng bề mặt và hình thành nên chỗ lõm hình chén vào sâu trong tế bào chất và như vậy bóng ẩm bào được hình thành. Sau đó, vách màng tế bào của bóng ẩm bào khép kín và tách khỏi màng tế bào. Trong tế bào, các bóng ẩm bào có thể thải bớt nước, các bóng ẩm bào bé có thể dính lại với nhau hình thành bóng lớn.

Các chất chứa trong bóng uống bào được tế bào sử dụng bằng cách các bóng ẩm bào liên kết với thể lisosome, các chất chứa được enzyme của thể lisosom phân hủy... Nhờ hiện tượng ẩm bào mà tế bào hấp thụ được các prôtêin, acid nucleic, các nucleoprotide là những chất có phân tử lớn không thể đi qua màng tế bào bằng cách trực tiếp được.

 Hiện tượng xuất bào (exocytosis)
 Là hiện tượng tạo thành các bóng xuất bào (exosome) trong tế bào chất từ mạng lưới nội sinh chất và phức hệ Golgi. Bóng xuất bào được bao bởi màng và chứa các chất tiết (nội tiết và ngoại tiết) như các chất mucigen, zymogen, các hormon v.v… hoặc các chất thừa mà tế bào không dùng đến cần bài xuất ra khỏi tế bào.

Như vậy, sự xuất bào là một phương thức vận chuyển chất ra khỏi tế bào qua màng sinh chất. Các bóng xuất bào sẽ được di chuyển đến màng sinh chất và gắn vào mặt trong màng sinh chất, nhờ dòng chảy tế bào chất tạo nên do sự hoạt động của các vi sợi, vi ống và tiêu phí năng lượng từ ATP. Khi màng bóng xuất bào gắn vào màng sinh chất thì hai màng hòa hợp tạo nên vùng hòa hợp là vùng mà ở đó các prôtêin màng di chuyển làm cho lớp lipid đứt ra thành các mixen và do đó, bóng xuất bào được mở ra và các chất chứa được giải phóng ra ngoài tế bào. Sự hoà hợp và hoà tan của màng là tuỳ thuộc vào một loại prôtêin đặc trưng (prôtêin hoà hợp màng) (hình 13.9).

 Ở đa số tế bào, sự chế tiết của tế bào bằng phương thức xuất bào có thể xảy ra liên tục, tức là tế bào chế tiết thường xuyên đưa các chất tiết ra ngoài tế bào mà không cần sự kích thích đặc biệt nào cả. Đối với một số tế bào thì sự chế tiết cần có sự kích thích của một tín hiệu ngoại bào, ví dụ sự chế tiết insulin (thông qua bóng xuất bào) từ tụy vào máu chỉ xảy ra khi có nồng độ glucose cao ở trong máu. Sự chế tiết của nhiều tế bào tuyến nội tiết và ngoại tiết xảy ra chỉ khi có điều kiện nhất định đóng vai trò nhân tố kích thích (tuyến nước bọt, tuyến tụy, miền tủy tuyến trên thận v.v...).

TÀI LIỆU THAM KHẢO
 1. Phạm Phan Địch, Nguyễn Văn Ngọc, Đỗ Kính (1984) Tế bào học, Mô học, Phôi sinh học, Nxb Y học, Hà Nội.
 2. Nguyễn Như Hiền, Trịnh Xuân Hậu (2000), Tế bào học, Nxb Đại học quốc gia Hà Nội.
 3. Phạm Thành Hổ (1999), Di truyền học, Nxb Giáo dục Tp Hồ Chí Minh.
 4. Phạm Thành Hổ (2002), Sinh học đại cương - Tế bào học, Di truyền học, Học thuyết tiến hoá, Nxb Đại học quốc gia Tp Hồ Chí Minh.
  DOWNLOAD:
Comments
0 Comments

0 nhận xét:

Post a Comment

 
Top